Otwierasz powieść, a Geoffrey Firmin błądzi po meksykańskim miasteczku, podczas gdy wokół trwają obchody Dnia Zmarłych. „Pod wulkanem” Malcolma Lowry’ego opowiada o ostatnim dniu Konsula, ale jego sens zmienia się, gdy zauważysz, że początek cofa akcję do innego roku.
Oś powieści wyznacza jeden dzień, lecz czas wciąż się cofa
- Geoffrey Firmin, były brytyjski konsul, zmaga się z uzależnieniem i rozpadem małżeństwa.
- Większość akcji rozgrywa się podczas Dnia Zmarłych w 1938 roku.
- Pierwszy rozdział przenosi czytelnika o rok naprzód, do 1939 roku.
- Wulkan jest częścią pejzażu i obrazem sił, których bohater nie potrafi opanować.
- Najlepszy sposób lektury to najpierw śledzić wydarzenia, a potem wracać do symboli i aluzji.
Jeden dzień zamyka się w dwunastu rozdziałach
Na pierwszy rzut oka fabuła jest prosta: Yvonne wraca do męża, Hugh dołącza do nich, a wszyscy przemieszczają się przez Quauhnahuac. Tyle że najważniejsze wydarzenia rozgrywają się w ciągu jednego dnia, a wspomnienia bohaterów stale rozszczelniają teraźniejszość.
Warto złapać chronologię, zanim zacznie się interpretować każdy szczegół. Pierwszy rozdział to 2 listopada 1939 roku; pozostałe obejmują zasadniczą akcję z 2 listopada 1938 roku. Badanie opublikowane w repozytorium Uniwersytetu Manitoby zwraca uwagę, że wspomnienia postaci wplatają się w tok tego jednego dnia. Rozdział otwierający jest więc ramą po fakcie, nie pierwszą sceną dalszej, linearnej opowieści.
Praktyczna wskazówka: gdy gubisz się w czasie, zanotuj przy rozdziale, czy śledzisz wydarzenia z 1938 roku, czy wspomnienie. Ta drobna mapa wystarcza, by odróżnić celowe przeskoki od chwilowego zagubienia w narracji.
Konsul przegrywa z nałogiem, zanim traci wszystko inne
Geoffrey Firmin jest byłym brytyjskim konsulem w Meksyku. Yvonne wraca po rozłące z nadzieją na odnowienie małżeństwa, a jego przyrodni brat Hugh przynosi własne wspomnienia, ambicje i wyrzuty sumienia. Ich spotkanie otwiera możliwość zmiany, ale uzależnienie Konsula stale podcina tę szansę.
Lowry nie przedstawia picia jako jednego niefortunnego wyboru, po którym wystarczy otrzeźwieć i naprawić relacje. Alkohol kształtuje sposób, w jaki Firmin odbiera świat, jego pamięć i zdolność reagowania na bliskich. Uważam, że właśnie dlatego powieść nie sprowadza się do prostego moralitetu o słabości: pokazuje, jak bohater rozpoznaje własną katastrofę, a mimo to nie umie się od niej odsunąć.
Obok historii Konsula biegnie też polityczne tło Meksyku i napięć przed II wojną światową. Nie trzeba znać wszystkich realiów, by czytać fabułę, ale ta warstwa podpowiada, że rozpad prywatnego życia rozgrywa się w świecie, w którym również porządek publiczny staje się kruchy.
Wulkan, koń i „Faust” tworzą sieć znaków
Wulkan w tytule można odczytać jako obraz nagromadzonego napięcia: siły, która długo pozostaje pod powierzchnią, choć jej obecność stale daje o sobie znać. Popocatépetl należy do krajobrazu powieści, lecz jego majestat nie stanowi dla bohaterów pociechy. Nie każda scena z wulkanem jest zagadką do rozwiązania; lepiej pytać, jak jego obecność zmienia nastrój i skalę ludzkiego dramatu.
Pomocne są też konkretne aluzje literackie. W „Fauście” Christophera Marlowe’a pojawia się motyw człowieka, który chciał sięgnąć po więcej, niż potrafi udźwignąć; ten trop współbrzmi z pragnieniem Firmina i jego poczuciem winy. Z kolei rozbudowane skojarzenia, przeskoki perspektywy i gęsty język mogą przywodzić na myśl modernistyczne eksperymenty znane z „Ulissesa” Jamesa Joyce’a, choć Lowry buduje własny, bardziej duszny rytm.
Koń, koło, list czy butelka również mogą nabierać dodatkowego sensu, ale pojedynczy symbol rzadko ma jedną pewną wykładnię. Najpierw sprawdź, w jakiej sytuacji się pojawia, a dopiero potem łącz go z większym motywem. Takie czytanie chroni przed zamienieniem powieści w listę szyfrów.
Trudność wynika z formy, nie z braku fabuły
Jeśli po kilku stronach masz wrażenie, że styl wyprzedza wydarzenia, ta reakcja jest zrozumiała. Lowry zagęszcza prozę aluzjami, obrazami i zmianami perspektywy. W relacji o książce opublikowanej przez „The Guardian” trudność lektury idzie w parze z przyjemnością śledzenia samego języka; czytelnicy w dyskusjach również opisują zarówno zagubienie w symbolach, jak i satysfakcję z powrotu do wcześniej niejasnych scen. Prawdę mówiąc, nie trzeba rozumieć każdego nawiązania przy pierwszym podejściu, żeby przejąć się losem bohaterów.
Pomaga prosty podział lektury na dwa poziomy. Za pierwszym razem śledź, kto jest w danej scenie, gdzie się znajduje i co właśnie robi. Dopiero przy powrocie do fragmentu dopisuj możliwe aluzje, obrazy i powiązania z wcześniejszymi rozdziałami. Jeśli konkretny trop nie ma potwierdzenia w scenie, nie musisz dopasowywać go na siłę.
| Sytuacja podczas lektury | Co może ją powodować | Jak postąpić |
|---|---|---|
| Nie wiadomo, w którym roku rozgrywa się scena | Przeskok między ramą z 1939 roku a akcją z 1938 roku | Zapisz datę i bohatera prowadzącego scenę |
| Aluzja wydaje się niejasna | Gęsta sieć odniesień, między innymi do „Fausta” Marlowe’a | Kontynuuj fabułę, a trop sprawdź przy ponownej lekturze |
| Opis zdaje się ważniejszy od zdarzenia | Narracja oddaje stan świadomości postaci, a nie tylko kolejność działań | Ustal, czy scena pokazuje teraźniejszość, wspomnienie czy skojarzenie |
Najpierw czytaj historię, potem rozplątuj jej symbole
„Pod wulkanem” najlepiej działa wtedy, gdy nie próbuje się od razu rozbroić każdego zdania. Pierwsza lektura może pozostać blisko Firmina, Yvonne i Hugh; druga odsłania, jak czas, pejzaż i aluzje współtworzą obraz rozpadu. Jeśli masz wybrać jeden punkt zaczepienia, wybierz chronologię, bo bez niej symbole łatwo przesłaniają samą historię.
W liście do wydawcy Malcolm Lowry bronił zamysłu powieści, objaśniając jej konstrukcję rozdział po rozdziale; o tej korespondencji i jej roli pisze „The Review of English Studies”. To użyteczne przypomnienie, że złożona forma jest częścią projektu, a nie przypadkową przeszkodą. Po zamknięciu książki zostaje obraz człowieka pod wulkanem: blisko ogromu świata, lecz bez narzędzia, które pozwoliłoby mu zatrzymać własny upadek.